PASC đe dọa đến độ người ta cho rằng khi đại dịch cuốn gói, giả dụ vậy, nhân loại vẫn phải trần thân với COVID trong nhiều năm.

Di chứng sau cấp tính

Trung bình, các F0 có 2 tuần chịu và hồi phục triệu chứng, nhưng một số thì không. Khó ở của họ tiếp tục vài tuần đến vài tháng sau, có người tái nhập viện. Đó là PASC.

Nhức mẩy đau mình bao lâu gọi là PASC? Vô chừng, con số nhất quán là ≥ 12 tuần. Cá biệt một ít F0 lão làng từ đầu mùa dịch đến giờ vẫn là “Long - COVID”. Dễ tính, nếu <3 tuần là bệnh cũ dây dưa, vượt quá là PASC.

Lâm sàng tổng lực

Long-COVID được mô tả có đến... 200 triệu chứng các loại, ăn nhập đến 10 hệ cơ quan. Hay gặp hơn cả với mệt mỏi/tăng khi gắng sức, khó thở, rối loạn nhận thức, đánh trống ngực, đau khớp, sương mù não, đau cơ... Bên cạnh các tổn thương cơ quan (bất thường chức năng phổi, thận, viêm cơ tim, phát ban, rụng tóc, rối loạn khứu/vị giác, mất ngủ, thay đổi tâm trạng, lộn xộn trí nhớ/khả năng tập trung, trào ngược dạ dày, ù tai, nhìn mờ...).

Những kẻ nghiện ngập hậu Covid!

Bản “trường thiên lâm sàng” hé lộ PASC là con bệnh đa hệ thống. Nạn nhân Long-COVID như thể mang trong người cả bệnh viện đa khoa, tim mạch, hô hấp, thần kinh, da liễu, tiêu hóa, mỗi thứ một ít.

Nổi bần bật là bộ đôi “mỏi mệt rề rề + hồn phách lơ mơ”. Chả vậy PASC bị kêu xéo là “những kẻ nghiện ngập hậu COVID”.

Oan gia ngõ nào?

Sáng tỏ, cái gì gây ra Long-COVID đang khiến người ta ể mình vô số kể. Một F0 giằng dai hay một hội chứng mới toe, ký tên SARS-CoV-2? Làm bằng với tận hàng trăm thứ đau mình, hướng nghĩ PASC là một cú đánh đa cơ quan, hơi hướm một phản ứng tự miễn, được quan tâm hơn cả. Bão cytokine quật ngã không ít F0 trẻ là một thuyết phục nặng ký.

Chẩn đoán phân biệt mệt nghỉ

Cũng qua tờ “sớ” lâm sàng dằng dặc, Long -COVID có cả núi chẩn đoán phân biệt. Nổi trội là CFS (hội chứng mệt mỏi kinh niên), PEM (khó chịu sau gắng sức), ME (viêm não tủy sống), PTSD (rối loạn căng thẳng sau chấn thương)... Có sự giống nhau không nhẹ giữa PASC và CFS/ME, khiến người ta phân vân PASC là một phiên bản của “hội chứng mệt mỏi kinh niên”?

Bao nhiêu Long-Covid?

Định lượng về PASC, thử điểm vài con số. Một nghiên cứu tin rằng 1-2% F0 độ tuổi 20 sẽ phát triển thành Long-COVID, trong khi đến 5% ở người độ tuổi 60. Tại Anh, khảo sát công bố 1/10 người dương tính, có triệu chứng kéo dài 12 tuần hoặc lâu hơn. Một bệnh viện tại Vũ Hán/Trung Quốc loan báo có 3/4 bệnh nhân ra viện, vẫn còn ít nhất một triệu chứng “hậu trường” sau 6 tháng. Tính đến giờ, ước tính 1/10-1/3 F0 là nạn nhân của Long-COVID với nhiều mức độ khác nhau. Khả năng thoát hẳn PASC cũng khó đoán, phần nhiều không dưới 1 năm chịu trận.

Gánh nặng

Niềm vui không trọn, Long-COVID còn là một gánh nặng. Mất sức lao động, giảm giờ làm, tăng chi phí khám bệnh và nhập viện cùng hàng tá tổn hại thời gian, tiền bạc, tinh thần khác. 88% PASC rơi vào tình trạng mệt mỏi cầm canh, lãng đãng nhận thức, với sương mù não là điển hình, ảnh hưởng tới công việc, học hành, lái xe, vận hành máy móc...

Kẻ đợi ta cuối đường

Than thở tạm đủ. Còn nọ kia nhưng hiện tiền PASC sẽ là hiệp 2, không khá hơn hiệp 1 đang đợi chúng ta, khi COVID qua đi bất kể với mức độ nào. Long-COVID, trớ trêu, tô đậm thêm cái kết sống chung với dịch cay đắng. Thế giới vẫn đang đánh vật với hiệp chính nên còn mắt nhắm mắt mở với kế sách hậu chiến.

Làm gì với PASC?

Không vui, Long-COVID không thể phòng ngừa. Quanh đi quẩn lại, cách ngăn chặn tốt nhất là không để mắc, hoặc có mắc cũng giảm nhẹ nhờ cái bóng ô của vaccine. Hãy tiêm vaccine nếu muốn cho vào dĩ vãng một thời làm chuyện ấy với F0.

Nhiều báo cáo cho thấy Long-COVID cải thiện đáng kể khi F0 được tiêm ngừa dù 1 mũi. Lý giải, nhờ vaccine thiết lập lại miễn dịch, hoặc nhờ mũi tiêm thanh toán nốt mảnh xác virus còn tồn tại, một giả thuyết khác về thủ phạm PASC.

Điều trị, cũng thế, với thuốc giảm đau, thư giãn, ăn uống lành mạnh, không bia bọt, cà phê, thuốc lá, theo dõi sát, nhập viện nếu trở nặng. Mai này rảnh tay, chúng ta có thể chờ một phác đồ Long-COVID chỉn chu hơn.